De Tilburgse Spoorzone als “Laboratorium voor de Maatschappij van de Toekomst”

De Tilburgse Spoorzone (zie ook Co-Creatie Kerngebied Spoorzone, De:WerkplaatsSpoorzone site Brabants Dagblad en de Spoorzone Facebook groep) staat in het centrum van de belangstelling. Ruim 2,5 kilometer lang met een oppervlakte van 75 hectare ligt deze voormalige NS werkplaats bijna volledig braak, maar met een geweldige potentie in deze stad van creatievelingen, makers, doeners en denkers.

Spoorzone Tilburg

Het is de bedoeling dat de Spoorzone een “Kennis Plus Profiel” gaat krijgen.  Om dit in te vullen wordt onder meer gedacht aan het realiseren van een bibliotheek van de toekomst, een leer- en kennisomgeving en een “social innovation kenniscampus”. O.a. Fontys Hogescholen, Tilburg University en TiasNimbas worden hierbij betrokken. Fontys heeft onlangs bekend gemaakt over te gaan met haar opleidingen Creative Industries en Journalistiek, op weg naar een “campus 3.0”. Maar ook cultuur ontbreekt niet in deze mix, zo is als voorhoede de Hall of Fame sinds kort in dit gebied gehuisvest en wordt het gerenoveerde Deprez-gebouw al geruime tijd gebruikt als huisvesting voor maatschappelijke organisaties en voor het organiseren van allerlei presentaties, debatten en manifestaties. Koppel hier nog allerlei toekomstige bedrijvigheid van creatieve en  andere ondernemers aan en er is sprake van een uniek gebied dat op allerlei manieren kan gaan bruisen.

Hoewel de potentie enorm is, is de verwarring dat ook. Zoveel betrokkenen, zoveel belangen, zoveel mogelijke invullingen, zoveel tekorten… Hoe zo’n enorm gebied in te richten, zodanig dat het recht doet aan de diversiteit van alle belanghebbenden, maar dat er tegelijkertijd de verbinding tussen zoveel mogelijk bewoners wordt gelegd? Wat is de “eenheid in verscheidenheid”, wat is het “grote verhaal” dat verteld kan worden over dit gebied? Een verhaal wat Tilburg op de kaart zet, niet alleen provinciaal of nationaal, maar internationaal? Een verbindend idee dat ervoor zorgt dat mensen naar Tilburg willen komen om dit gebied met eigen ogen te zien en te beleven, maar ook om mee te doen, of in de taal van vandaag de dag, de Spoorzone te helpen “co-creëren”?

Vorig jaar vond er in Noord-Brabant een bijzonder interessante exercitie plaats, georganiseerd door BrabantBrein, om zoveel mogelijk concrete ideeën te verzamelen om te komen tot een letterlijk betere samenleving. In de hele provincie werden bijeenkomsten georganiseerd, waarin door een groot aantal teams ideeën werden gegenereerd, gepresenteerd, geselecteerd en steeds verder verfijnd. Een van de geselecteerde ideëen betrof het beschouwen van Noord-Brabant als laboratorium van de “Maatschappij van de Toekomst”:

Noord-Brabant als laboratorium van de “Maatschappij van de Toekomst” waarin volop wordt geëxperimenteerd met oplossingen voor complexe, organisatie-overstijgende problemen als vergrijzing, milieuvervuiling, integratie enz. Brabant heeft hiervoor uitstekende “faciliteiten”: een groot aantal verschillende stakeholders met veel verschillende expertise, een zeer gevarieerde economie, een informele cultuur, bereidheid tot samenwerken, enz. Geleerde lessen zouden vervolgens als voorbeeld kunnen dienen voor andere provincies en regio’s in Europa.

Ooit stond het “Huis van de Toekomst” in Rosmalen. Tilburg ligt in het hart van Midden-Brabant. De Spoorzone ligt in het centrum van Tilburg. Wat nu als we de Spoorzone (als “hart van het Hart van Brabant”) maken tot het provinciale “laboratorium voor de Maatschappij van de Toekomst”? Het betreft hier een speciaal soort laboratorium: een “living lab”. Een living lab is een ecosysteem van de private en de publieke sector, waarin het leggen van verbindingen en het aanjagen van innovatie centraal staat. Zo’n living lab gedachte sluit ook uitstekend aan op “social innovation” als het centrale thema van de regio Midden-Brabant, zoals deze reeds uitvoerig gestalte krijgt in het samenwerkingsverband Midpoint Brabant.

Vanuit deze gedachte bezien wordt de Spoorzone een enorm spannend ecosysteem van innovaties waar bedrijfsleven, overheid, onderwijs, culturele instellingen, creatieve ondernemers en burgers samen laten zien hoe onze maatschappij er over zoveel jaar uit zou kunnen en moeten zien. Technische en sociale innovaties, nieuwe kunst-, cultuur-, onderwijs- en onderzoeksconcepten, maatschappelijke scenario’s, een uitdijend web van steeds veranderende  en met elkaar verbonden ideëen waarmee de maatschappij van de toekomst wordt vormgegeven. Allerlei kruisbestuivingen van goede ideëen die plaatsvinden in gebouwen en installaties maar vooral ook door middel van nieuwe media, presentaties en debatten, workshops en conferenties, onderzoeksprojecten,  samenwerkingsverbanden tussen de meest onwaarschijnlijke partners, netwerken van overlappende communities…

Enkele voorbeelden van hoe die kruisbestuivingen eruit zouden kunnen zien:

  • Grote zorginstellingen als De Wever laten (samen met grote verzekeraars als Interpolis of CZ) in een tentoonstellingszaal zien hoe mantelzorgers en professionals om zouden kunnen gaan met mensen met dementie in de Dementie Experience. Ernaast wordt een congres voor verzekeraars en zorgverleners uit heel Europa gehouden in de Koepelhal over hoe deze innovatieve aanpakken een bijdrage zouden kunnen leveren aan het verbeteren van de levenskwaliteit en het terugdringen van de zorgkosten.
  • Studenten Journalistiek van Fontys werken samen met uitgeverijen als Zwijsen o.a. op basis van toekomstscenario’s van het Tilburg Social Innovation Lab aan het vertellen van het “Maatschappij van de Toekomst” verhaal in een digital storytelling project. In dit project worden allerlei crossmediale vormen uitgewerkt, o.a. bestaande uit een groot aantal installaties verspreid over het hele Spoorzone terrein, maar ook met digitale koppelingen naar gerelateerde projecten en discussiefora over de hele wereld. De “buzz” die daardoor ontstaat trekt weer allerlei bezoekers van heinde en verre naar het gebied.
  • Het Science Centre werkt samen met de Bibliotheek van de Toekomst en het Wetenschapsknooppunt Tilburg aan het ontwikkelen van digitale en fysieke leerlijnen om kinderen van de basisschoolleeftijd al te enthousiasmeren voor de wetenschap. Via een online “kinderkennisbank” bereiden kinderen uit de hele regio en zelfs de rest van het land zich voor op een lesthema om dan met het openbaar vervoer af te reizen naar de Spoorzone. Hier zien ze een hele dag wetenschap & techniek in actie in een “Exploratorium“-achtige setting in verschillende gebouwen in de Spoorzone.
  • Een consortium van bedrijven, kennisinstellingen en overheden, omgeven door een web van culturele instellingen en creatieve ZZP-ers gaan met elkaar een langdurig samenwerkingsverband aan om te komen tot een nationaal Master Plan om de vergrijzing in 2040 het hoofd te bieden. Het Master plan bestaat uit creatieve interpretaties van wat de effecten van vergrijzing op het dagelijks leven zullen zijn, maar ook ideëen voor heel praktische zorgproducten, voorstellen voor nieuwe zorgprocessen en innovatieve financieringsmodellen. Elk van deze partijen heeft een “ambassade” in de Spoorzone, variërend van een heel gebouw voor de grote organisaties tot een kamer in een verzamelgebouw voor een “community van senioren” die als ervaringsdeskundigen mee willen denken over wat er nodig is. Een vleugel van een van de (functioneel gerenoveerde) karakteristieke NS-gebouwen wordt door Seats2Meet ingericht als permanente “kruisbestuivingsruimte” waarin prototypes worden getoond, vergaderingen en presentaties worden gehouden en de vertegenwoordigers van alle betrokken partijen elkaar voortdurend op allerlei verrassende, inspirerende en informele wijze tegenkomen.

In ons recent verschenen artikel  “De openbare bibliotheek als stadslab” schetsen Emmeken van der Heijden en ikzelf een scenario voor hoe de bibliotheek van de toekomst eruit zou kunnen zien door het leggen van allerlei slimme verbindingen tussen de fysieke en online wereld. Cruciaal hierbij is dat in eerste instantie gekeken moet worden naar gewenste functies, verbindingen en interacties tussen allerlei (on)mogelijke partijen, samen met die partijen, voordat er geïnvesteerd wordt in fysieke infrastructuur. Voor de Spoorzone als geheel geldt dat zo mogelijk nog meer. Keuzes die nu gemaakt worden bepalen het innovatieve DNA van het gebied voor vele toekomstige generaties. Wordt de Spoorzone een gebied als zoveel andere kwakkelende stedelijke zones, met veel schitterende (en dure) gebouwen, maar veel te weinig leven en “vibe”? Of durven we echt hier met zijn allen samen iets neer te zetten wat Tilburg op de kaart zet bij de provincie, het land en Europa?

Natuurlijk moeten de enorme investeringen gedaan in de aankoop van de Spoorzone worden terugverdiend, zeker gezien de zware financiële tijden die de stad nu doormaakt. Het een hoeft het ander echter niet uit te sluiten. Een simpele voetgangerstunnel onder het station moet als “deur naar het gebied” zo spoedig mogelijk en tegen geringe kosten kunnen worden aangelegd. Veel bestaande gebouwen kunnen op sobere wijze worden gerenoveerd, zodat deze voldoen aan minimale functionele en veiligheidseisen.  Als ze zich nieuwbouw (nog) niet kunnen veroorloven, kunnen speciale contractvormen mogelijke bewoners (van ZZP-ers tot grote organisaties) aantrekken om in die gebouwen een tijdelijke “innovatie-ambassade” te openen. Op deze manier begint ongebruikt terrein al op korte termijn inkomsten te genereren voor de gemeente en kunnen de pioniers per direct beginnen het living lab ecosysteem te ontwikkelen. Tevens wordt zo tijd gewonnen om tot goed afgewogen plannen te komen in een transparent proces van consultatie, samen met huidige en toekomstige belanghebbenden en bewoners van het gebied, met projectontwikkelaars en gemeente, met mee- en tegendenkers, offline en online.

Tilburg heeft zichzelf al vele malen opnieuw uitgevonden. We hebben nu nog de  kans om iets groots te realiseren. Laten we die kans grijpen.

PS: Oorspronkelijk heette deze blog “De Tilburgse Spoorzone als “Living Lab voor de Maatschappij van de Toekomst”. “Living lab” is echter jargon dat gebruikt kan (en moet) worden in beleidsstukken, omdat het een specifiek soort (sociaal-maatschappelijk i.p.v. een technisch) laboratorium betreft. Om het idee duidelijk te maken aan de gemiddelde leek, is het naar mijn mening beter om gewoon de term “laboratorium” te gebruiken. Zo kan het verhaal beter verteld worden en blijven hangen.

11 thoughts on “De Tilburgse Spoorzone als “Laboratorium voor de Maatschappij van de Toekomst”

  1. Initiaal says:

    Hee Aldo, interessant stuk!
    Vooral je vraag over ‘het grote verhaal’ van de Spoorzone. Mij houdt ook bezig hoe dat verhaal past in het nog grote verhaal van de identiteit van de regio Hart van Brabant. Hoe zorgen we ervoor dat er tegelijkertijd van onderop samenwerkingsverbanden worden aangegaan die voor nieuwe impulsen zorgen en het overheidsbeleid zo wordt vormgeven dat hier ruimte voor is? Dus afstemming tussen top-down en bottom-up.

    De lijnen van het grote verhaal die mijn het meest interesseren zijn:
    1. Zien we de organische inrichting van deTilburgse Spoorzone vooral als een lokale ontwikkeling (die dus vooral past bij Tilburg) of plaatsen we de gewenste ontwikkelingen in het licht van de regio?
    2. Komt de nieuwe manier waarop we kijken naar stadsontwikkeling terug in de Spoorzone? Wordt het een gebied waarin stedelijkheid en het dorpse karakter samenvloeien? Wim van de Donk noemt dat zo mooi het ‘Stadteland’ van Brabant. Boeiende materie.

    • Moniek IJzermans says:

      Heb het in de haast verkeerd ingevuld: in plaats van Initiaal moet er mijn naam staan, vorige reactie was dus van mij.

    • Goede vragen, Moniek! Hier wat mogelijke antwoorden:

      Ad 1. We moeten zeker verder kijken dan alleen de lokale ontwikkeling. Organisaties en initiatieven uit de hele regio en provincie moeten er aanwezig zijn, zodat Brabant als geheel zich daar kan presenteern met de visie, modellen, experimenten en prototypes van “De Maatschappij van de Toekomst”. De positionering moet zijn naar heel NL en Europa (Europese regio).

      Ad 2. Lijkt me dat het “Stadteland” concept prima ontwikkeld en gedemonstreerd moet kunnen worden in de Spoorzone. Past ook goed bij de visionaire gedachten van Christopher Alexander et al in hun baanbrekende boek “A pattern language: towns, buildings, construction” waarin allerlei “patronen” worden voorgesteld om stads- en plattelandsontwikkeling op duurzame wijze aan elkaar te koppelen: http://books.google.nl/books/about/A_pattern_language.html?id=hwAHmktpk5IC Zou prachtig zijn als een aantal van die patronen rond het Stadteland-concept vertaald zouden kunnen worden in een “levende maquette” over het hele Spoorzone-terrein heen. Voor de verbeelding daarvan is niet veel geld nodig, wel veel creativiteit, waarvan er in Tilburg meer dan voldoende te vinden is.

  2. Moniek IJzermans says:

    Bedankt voor de tip: dat boek ga ik eens opzoeken. Over de levende maquette: goed idee, en inderdaad vraagt dat vooral om creativiteit (en een lange termijn visie) en niet zozeer om geld (wat dan weer goed uitkomt in deze tijd).

  3. Dit voorstel doet me veel plezier. Ik werk bij Academic Forum (voorheen Studium Generale) van de Tilburgse universiteit en zie veel voordelen van voor het organiseren van (kleinschalige) evenementen op gebied van cultuur en waarden en wetenschap in deze zone. Een spoorzone zoals jij dat voor je ziet versterkt de band tussen mensen die daar werken (en wellicht leven).

    Ik ben zo gecharmeerd van vooropgestelde ideeën over de identiteit van deze zone (of Brabant in het algemeen). Ben meer voor het vinden van mensen en groepen die daar een presentie hebben en open staan voor het uitwerken van dwarsverbanden.

    Als Fontys er ook een presentie heeft, dan wordt het voor ons natuurlijk alleen maar aantrekkelijker.

    Count us in!

    (Ben overigens bezig het werk van Alexander tot me te nemen, maar vind het tot dusverre extreem vaag. Maar allee, das een detail:)

  4. Goed om te horen, Henk! Academic Forum moet met haar enorme netwerk in wetenschap & maatschappij en expertise rond organiseren van inhoudelijke programma’s en events een heel belangrijke rol kunnen spelen bij het leggen van genoemde verbindingen en op inspirerende wijze tot leven wekken van de zone.

    Kan me voorstellen dat Alexander zwaar op de maag ligt bij eerste kennismaking. Veel van zijn filosofische werk kun je tot later bewaren. Wat vooral interessant is, is zijn “pattern language” van heel concrete, samenhangende ontwerppatronen voor inrichting van ruimte & community. Die patronen zijn niet uitputtend beschreven, maar geven veel voorbeelden ter inspiratie. Het interessante daarvan is dat er veel “vrijheidsgraden” zijn voor lokale gemeenschappen om deze op hun eigen manier in te vullen. Zie voor een mooie review: http://blog.hansdezwart.info/2010/06/15/christopher-alexanders-a-pattern-language/

  5. Pieternel Thijssen says:

    Ook de bibliotheek kijkt ernaar uit, om samen met anderen, de bibliotheek van de toekomst te realiseren in de Spoorzone. Kennisdeling, story telling, third place, ontmoeten zijn belangrijke functies voor de bibliotheek die we opnieuw vorm willen geven. De Spoorzone moet in onze ogen een multifunctioneel gebied worden waarbij instellingen bereid moeten zijn om over hun eigen schaduw heen te stappen en te zoeken naar nieuwe vormen van samenwerking.

    • Helemaal mee eens! Die bibliotheek van de toekomst kan een grote aanjager en verbinder worden van allerlei kennis- en samenwerkingsprocessen tussen al die partijen. Jullie ervaring met het betrekken van de “gewone man/vrouw” is ook heel belangrijk bij het ervoor zorgen dat het geen elitair gebied wordt, maar juist een plek waar iedereen zich thuis kan voelen.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s